लोकतन्त्रमा चुनाव सुशासनको प्रस्थान बिन्दु

एक हिसाबले, लोकतन्त्र र चुनावलाई एकअर्काको पूरक मान्न सकिन्छ। चुनावमा आफ्नो मतदान शक्ति प्रयोग गरेर, एक नागरिकले महत्वपूर्ण परिवर्तन ल्याउन सक्छ, र यसले प्रत्येक व्यक्तिलाई लोकतन्त्रमा प्रगतिको लागि समान अवसर सुनिश्चित गर्दछ। लोकतन्त्रमा चुनावले महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ किनभने तिनीहरू बिना, स्वस्थ र स्वच्छ लोकतन्त्र असम्भव छ। नियमित अन्तरालमा हुने निष्पक्ष र निष्पक्ष चुनावले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ।
कुनै पनि लोकतान्त्रिक देशमा चुनावको महत्त्वपूर्ण स्थान हुन्छ, र नेपाल विश्वव्यापी रूपमा लोकतन्त्रको रूपमा परिचित भएकोले, नेपालमा चुनावलाई धेरै महत्त्वपूर्ण मानिन्छ। स्वतन्त्रता पछि धेरै पटक चुनावहरू भइसकेका छन्, र तिनीहरूले देशको विकासलाई गति दिन महत्त्वपूर्ण भूमिका खेलेका छन्। यो निर्वाचन प्रक्रिया नै हो जसले नेपालमा सुशासन, कानून र व्यवस्था र पारदर्शितालाई बढावा दिएको छ।
नेपाल एक लोकतान्त्रिक देश हो, जसले आफ्ना नागरिकहरूलाई आफ्ना सांसद, विधायक र न्यायपालिका चयन गर्न अनुमति दिन्छ। १८ वर्षभन्दा माथिका प्रत्येक नागरिकले आफ्नो मतदान अधिकार प्रयोग गर्न सक्छन् र लोकतन्त्रको उत्सव मानिने चुनावमा आफ्नो रोजाइको उम्मेदवारलाई मतदान गर्न सक्छन्। धेरै मानिसहरूले प्रायः यो प्रश्न सोध्छन्: चुनावको आवश्यकता के हो? के चुनाव बिना देश शासित हुन सक्छ? उत्तर छैन।
इतिहासले साक्षी दिन्छ कि जहाँ जहाँ शासक, नेता वा उत्तराधिकारीहरूको छनोटमा भेदभाव र जबरजस्ती भएको छ, त्यो देश वा स्थान कहिल्यै विकसित वा विघटित भएको छैन। यो किनभने, राजतन्त्रात्मक प्रणालीहरूमा पनि, सबैभन्दा सक्षम छोरालाई मात्र राजाको रूपमा छानिएको थियो। वास्तवमा, चुनावले हामीलाई उत्तम विकल्प छनौट गर्ने विकल्प दिन्छ। चुनाव बिना, समाज निरंकुशता र तानाशाहीको प्रभुत्वमा हुनेछ, जसको परिणाम सधैं विनाशकारी भएको छ। मानिसहरूलाई आफ्ना नेताहरू छनौट गर्ने स्वतन्त्रता भएका देशहरू सधैं प्रगति गर्छन्। यसैले चुनावहरू धेरै महत्त्वपूर्ण र आवश्यक छन्।
लोकतन्त्रमा, चुनावी प्रक्रियाले साधारण नागरिकहरूलाई पनि विशेष अधिकार प्रदान गर्दछ, जस्तै मतदान गरेर, तिनीहरू सत्ताको शासन र प्रशासनमा भाग लिन सक्छन्। प्रायः, चुनावको समयमा, नेताहरूले लोभलाग्दा वाचाहरू गरेर वा उन्मादपूर्ण बयान दिएर जनताको मत सुरक्षित गर्ने प्रयास गर्छन्। चुनावको महत्वको सार भएकोले, यस्ता पासोमा नपर्न र स्वच्छ र इमान्दार प्रतिष्ठा भएका व्यक्तिहरूलाई राजनीतिक पदमा निर्वाचित गर्न हामी सतर्क हुनुपर्छ।
निर्वाचन प्रक्रिया विश्वव्यापी वयस्क मताधिकार मार्फत सञ्चालन गरिन्छ, जसद्वारा १८ वर्षभन्दा माथिका प्रत्येक नेपाली नागरिक संविधान अन्तर्गत योग्य मतदाता हुन्।लोकतन्त्रको सफलताको लागि, स्वच्छ र इमान्दार प्रतिष्ठा भएका व्यक्तिहरूलाई राजनीतिक पदमा निर्वाचित गर्नु अत्यन्तै महत्त्वपूर्ण छ, जुन जनताको बहुमूल्य मतको शक्तिबाट मात्र सम्भव छ। त्यसकारण, हामीले सधैं आफ्नो मतलाई बुद्धिमानीपूर्वक प्रयोग गर्न प्रयास गर्नुपर्छ र कहिल्यै पनि जात, धर्म वा लोकप्रिय वाचाहरूको आधारमा मतदान गर्नु हुँदैन, किनकि यो लोकतन्त्रको लागि अनुकूल छैन। सरकारी पदहरूमा सही व्यक्तिहरू निर्वाचित भएपछि मात्र देशको विकास सम्भव हुन्छ, र तब मात्र चुनाव साँच्चै अर्थपूर्ण हुनेछ।
विश्वव्यापी रूपमा चुनावलाई लोकतन्त्रको जग मानिन्छ, जसले वैधता, जवाफदेहिता र सुशासन प्राप्त गर्नको लागि एक महत्त्वपूर्ण सुरुवात बिन्दुको रूपमा काम गर्दछ। यो त्यस्तो प्रणाली हो जसको माध्यमबाट नागरिकहरूले नेताहरू छनौट गर्न, आफ्नो देशको राजनीतिक मार्ग निर्धारण गर्न र अधिकारीहरूलाई उनीहरूको कार्यहरूको लागि जवाफदेही बनाउन आफ्नो सार्वभौमसत्ता प्रयोग गर्छन्।
चुनावले जनइच्छालाई सरकारी अधिकारमा रूपान्तरण गर्छ, र शासकहरूको स्वेच्छाचारी शक्तिलाई जनादेशले प्रतिस्थापन गर्छ। नागरिकहरूले अप्रभावी नेताहरूलाई मतदान गर्ने सम्भावनाले अधिकारीहरूलाई उत्तरदायी, पारदर्शी र जवाफदेही हुन महत्त्वपूर्ण, निरन्तर दबाब सिर्जना गर्दछ। स्वतन्त्र र निष्पक्ष चुनावले राजनीतिक मतभेदहरूको शान्तिपूर्ण समाधानलाई सहज बनाउँछ र नेतृत्व परिवर्तनको लागि संरचित विधि प्रदान गरेर हिंसालाई रोक्छ। चुनावले मतदाताहरूलाई प्रतिस्पर्धी प्लेटफर्महरू बीच छनौट गर्न अनुमति दिन्छ, जसले देशको आर्थिक र सामाजिक नीतिहरूलाई आकार दिन्छ।
चुनाव आवश्यक भए पनि, तिनीहरू उच्च-गुणस्तरको शासनको ग्यारेन्टी गर्न आफैंमा पर्याप्त छैनन्। पारदर्शी, कुशल र समतामूलक सार्वजनिक सेवा वितरण समावेश गर्ने "राम्रो" शासनलाई थप स्तम्भहरू चाहिन्छ: कानुनी ढाँचाको सम्मान गर्नुपर्छ, सबै नागरिकहरूलाई समान रूपमा व्यवहार गरिन्छ भनी सुनिश्चित गर्दै। अभिजात वर्गको प्रभुत्व रोक्न र अल्पसंख्यकहरू सहित सबै नागरिकहरूको सुनुवाइ सुनिश्चित गर्न खुला, सूचित र समावेशी सहभागिता आवश्यक छ। निर्वाचन व्यवस्थापन निकायहरू र न्यायपालिका स्वतन्त्र, गैर-भेदभावपूर्ण र प्रक्रियामा विश्वास जगाउन सक्षम हुनुपर्छ।
चुनौतीहरू र अगाडि बढ्ने बाटो:
चुनावहरूले प्रायः मतदाता दमन, चुनावी धोखाधडी, असमान अभियान वित्तपोषण, र पैसाको प्रभाव जस्ता महत्त्वपूर्ण चुनौतीहरूको सामना गर्छन्। चुनावले साँच्चै सुशासनको सुरुवात बिन्दुको रूपमा काम गर्नको लागि, तिनीहरूले निम्न कुराहरू सुनिश्चित गर्नुपर्छ: सबै नागरिकहरूले मतदान गर्न सक्ने र सबै दलहरूले प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने समान खेल मैदान। ध्यान केवल चुनाव सञ्चालन गर्नेबाट अभियान वित्त सुधार र नागरिक स्वतन्त्रताको संरक्षण सहित सम्पूर्ण चुनावी चक्रको अखण्डता सुनिश्चित गर्नमा केन्द्रित हुनुपर्छ। लक्ष्य भनेको चुनावी, "झूटा" लोकतन्त्रबाट साँचो लोकतन्त्रमा सर्नु हो, जहाँ सरकार जनताद्वारा मात्र निर्वाचित हुँदैन तर उनीहरूको सर्वोत्तम हितमा पनि काम गर्छ।
फलस्वरूप, चुनाव लोकतन्त्रको लागि आवश्यक सुरुवात बिन्दु र सुशासनतर्फको पहिलो कदम भए पनि, तिनीहरू पारदर्शी, जवाफदेही र उत्तरदायी संस्थाहरू निर्माण गर्ने ठूलो, निरन्तर प्रयासको हिस्सा हुनुपर्छ।
निर्वाचनको समयमा सरकारको भूमिका संवेदनशील नहुने कुरै भएन। तर विगतका निर्वाचनहरूले राज्य संयन्त्रको दुरूपयोग, सरकारी स्रोतको राजनीतिक प्रयोग र प्रशासनमाथिको हस्तक्षेपका उदाहरणहरू छोडेका छन्। यसले गर्दा पनि निर्वाचनको निष्पक्षतामाथि पटकपटक गम्भीर प्रश्न उठ्ने गरेका अनुभवहरू प्रशस्त छन्। सरकारले राज्य शक्ति कुनै दलको पेवा होइन भन्ने आधारलाई व्यवहारले देखाउन सक्नुपर्छ। निर्वाचन आचारसंहिता सत्ताधारीका लागि पनि उत्तिकै बाध्यकारी हो भन्ने सन्देश व्यवहारबाटै दिन सक्नुपर्छ।
सुरक्षा व्यवस्थाको नाममा डरको वातावरण सिर्जना होइन, मतदातालाई निर्धक्क मतदान गर्ने अवस्था सुनिश्चित गर्नु सरकारको प्रमुख कर्तव्य पनि हो। राजनीतिक दलहरू लोकतन्त्रका अनिवार्य अंग हुन्। तर आज नागरिकमा दलप्रति बढ्दो वितृष्णा पनि उत्तिकै छ। चुनाव जित्न जे पनि जायज ठान्ने प्रवृत्ति, पैसा र प्रभावको खेल, घृणात्मक भाषण र तथ्यहीन प्रचारले दलहरू स्वयं लोकतन्त्रका लागि बोझ बन्दै गएको आरोप खेपिरहेका पनि छन्। दलहरूप्रति नागरिकको वितृष्णा वढ्दै जानुको कारण एउटा मात्र पनि नहुन सक्छन्। राजनीतिक दलहरूले यसतर्फ भने गभ्भीरतापूर्वक समीक्षा गर्ने बेला आएको छ।
प्रतिस्पर्धाको नाममा समाजलाई विभाजन गर्ने, विपक्षीलाई शत्रुका रूपमा चित्रण गर्ने र हार स्वीकार गर्न नसक्ने संस्कारले लोकतान्त्रिक परिपक्वता कमजोर बनाउँछ। उम्मेदवार छनोटमा नैतिकताको प्रश्न अझ गम्भीर छ। अपराध, हिंसा र अनैतिक गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिलाई टिकट दिने अभ्यासले राजनीतिक दलको नैतिक धरातल उजागर गर्छ। स्वच्छ निर्वाचनका लागि उम्मेदवार पनि स्वच्छ हुन उत्तिकै जरुरी रहन्छ।
निर्वाचनको कार्यमा महत्त्वपूर्ण तथा जिम्मेवार निकाय निर्वाचन आयोग नै हो। प्रचलित कानुन र विधिमा रही निर्वाचन सम्पन्न गर्ने संवैधानिक निकाय निर्वाचन आयोग लोकतन्त्रको रेफ्री हो। रेफ्री निष्पक्ष र दृढ भए खेल आफैं स्वच्छ हुन्छ भने कमजोर भए विवाद हुने समान्य सिद्धान्त नै हो। आयोगमाथि सरकार र दलहरूको दबाब हुने गरेको चर्चा कुनै नयाँ होइन। तर दबाब स्वीकार गर्नु वा नगर्नु आयोगको नैतिक र संवैधानिक जिम्मेवारी हो। मतदाता सूचीको विश्वसनीयता, उम्मेदवार दर्तादेखि मतगणनासम्मको पारदर्शिता र समयमै सूचना प्रवाह आयोगको विश्वसनीयताका आधार हुन्। शंका जन्माउने कुनै पनि ठाउँ छाड्न नहुनेमा आयोग सचेत हुनुपर्छ।
निर्वाचनमा प्रशासनिक संयन्त्रको महत्त्वपूर्ण जिम्मेवारी रहनेमा दुई मत रहेन। प्रशासनिक कर्मचारी निर्वाचनको कार्यान्वयनकर्ता हुन्। उनीहरूको तटस्थता र इमानदारी बिना स्वच्छ निर्वाचन कल्पनै गर्न सकिँदैन। तर व्यवहारमा कर्मचारीहरू राजनीतिक दबाब, सरुवा–बढुवाको डर र व्यक्तिगत स्वार्थको द्वन्द्वमा पर्ने गरेका पनि छन्। निर्वाचनको समयमा कर्मचारीले आदेशभन्दा कानुनलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। डरभन्दा कर्तव्यमा जिम्मेवार बन्दै अल्पकालीन फाइदाभन्दा दीर्घकालीन प्रतिष्ठालाई रोज्ने साहसको जरुरत पर्दछ। इमानदार कर्मचारीहरू निर्वाचन प्रक्रियाका मौन नायक हुन्।
सुरक्षा निकायको उपस्थिति मतदातालाई सुरक्षित महसुस गराउन हो। डर देखाउनका लागि होइन। विगतमा सुरक्षाकर्मीमाथि पक्षपातको आरोप लाग्दै आएको नसुनिएका होइनन्। यस्ता लाञ्छनाहरूले निर्वाचनको विश्वसनीयतामा आँच पु¥याउने गर्दछ। सुरक्षा संयन्त्रले तटस्थ, पेसागत र संयमित व्यवहार प्रदर्शन गर्न सके मात्र हिंसा, धम्की र दबाबको राजनीतिलाई कमजोर बनाउन सक्छ। निष्पक्ष सुरक्षा व्यवस्था नै शान्तिपूर्ण निर्वाचनको आधारशिला हो।
यसैगरी, निर्वाचनको समयमा सूचनाको शक्ति र जिम्मेवारीमा सञ्चार माध्यमको भूमिका झनै संवेदनशील हुन्छ। गलत सूचना, अफवाह समाचारले निर्वाचनलाई प्रदूषित बनाउन सक्छ। दलगत झुकावभन्दा माथि उठेर तथ्य, सन्तुलन र सत्यलाई प्राथमिकता दिनु मिडियाको कर्तव्य पनि हो। विचारका आधारमा दलको प्रवक्ता झैं प्रसारण गर्नेभन्दा मतदाता शिक्षामा पनि सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। गलत सूचनाविरुद्ध सत्यको पहरेदारी नगरेसम्म स्वच्छ निर्वाचनको लक्ष्य अधुरो रहन्छ।
निर्वाचनलाई स्वच्छ र स्वस्थ बनाउन निर्वाचन गराउने र निर्वाचनमा भाग लिनेहरू मात्र जिम्मेवार हुँदैमा राष्ट्रिय भविष्य निर्माणको आधार बन्न सक्दैन। लोकतन्त्रको अन्तिम निर्णायक भनेका नागरिक नै हुन्। सबै संयन्त्रभन्दा माथि हुन्छन् नागरिक। नागरिक सचेत भए लोकतन्त्र बलियो हुन्छ, उदासीन भए सबै संयन्त्र निरर्थक हुन्छन्। पैसा, डर र लोभमा मत हाल्ने प्रवृत्तिले निर्वाचनको नैतिक मूल्य समाप्त पार्छ। ‘मेरो एउटा मतले के फरक पर्छ ?’ भन्ने सोच नै अस्वस्थ लोकतन्त्रको जरो हो। हाम्रोलाई छाडेर राम्रोलाई चयन गर्न सक्नुपर्छ। उम्मेदवार मन नपरे मतदान नगर्ने चलन पनि छ।
यसरी मतदान नगर्नु समस्याको समाधान होइन, गैरजिम्मेवारी हो। गलत व्यक्तिले स्थान पाउन सक्छ। सही व्यक्तिको चयन गर्न नसके गलत व्यक्तिबाट शासित हुनुको विकल्प रहँदैन। कुनै एउटा दलको बलियो उपस्थितिले सरकार निर्माणमा सहज बनाउँला तर विपक्षी दलहरूको पनि उत्तिकै दमदार उपस्थितिले भने लोकतन्त्रलाई थप मजबुत बनाउँछ। निर्वाचनका लागि निर्वाचन हुनु र लोकतान्त्रिक मूल्य, मान्यता अनुरूप निर्वाचनको वातावरण बन्नु फरक कुरा हुन्। सरकारले निर्वाचनलाई उत्सवको रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ भने सोहीअनुसार नागरिकले ग्रहण गर्न सक्ने अवस्थाको सिर्जना महत्त्वपूर्ण हो। मतदातालाई सुरक्षाको अनुभूति दिलाई अत्यधिक सहभागी हुने वातावरणले निर्वाचनलाई उत्सव बनाउँछ।
स्वच्छ निर्वाचन कानुनी विषयमात्र होइन। यो संस्कारको विषय पनि हो। सरकार, दल, आयोग, प्रशासन, सुरक्षा निकाय, मिडिया र नागरिक सबैले आआफ्नो भूमिका इमान्दारीपूर्वक निर्वाह गरेमात्र निर्वाचन विवाद होइन, उत्सव बन्छ। निराशा, घृणा र प्रतिशोधको राजनीतिले दुष्परिणाम निम्त्याउँछ। निर्वाचन केवल सरकार छान्ने प्रक्रियामात्र होइन। यो त आगामी पुस्ताका लागि लोकतन्त्रको दिशा तय गर्ने ऐतिहासिक क्षण पनि हो। नागरिक र राजनीतिक दलहरूलगायत सरोकारी सम्पूर्ण निकायहरू आआफ्नो ठाउँबाट पूर्ण जिम्मेवार बन्न सक्नुपर्छ। स्वस्थ निर्वाचनले स्वच्छ राजनीतिको आधार तय गर्छ। स्वच्छ राजनीतिले मात्र समृद्ध नेपालको बाटो तय गर्न सक्छ। अतः स्वच्छ निर्वाचन कुनै विकल्प होइन, बाध्यता हो।

प्रतिक्रिया थप्नुहोस्